Jak wzrasta zapotrzebowanie na żelazo w ciąży?
Żelazo w diecie ciężarnych jest bardzo ważne. Pierwiastek ten jest jednym z kluczowych składników mineralnych oddziałujących na przebieg ciąży. Prawidłowy poziom żelaza wpływa na funkcjonowanie wszystkich komórek. Żelazo, jako składnik hemoglobiny, bierze bowiem udział w transportowaniu tlenu. Uczestniczy w procesie powstawania krwinek, syntezie ATP, czyli nośnika energii, wytwarzaniu licznych enzymów, a także oddziałuje na odporność. Odpowiedni poziom żelaza w ciąży ma istotny wpływ na przebieg ciąży, zdrowie mamy oraz rozwijającego się w jej organizmie dziecka. O konsekwencjach anemii w ciąży będzie mowa w dalszej części artykułu.
Wzrost zapotrzebowania na żelazo w ciąży wynika przede wszystkim z procesu rozwoju łożyska i tkanek płodu, do którego potrzebny jest ten pierwiastek. U dorosłych, miesiączkujących kobiet, rekomendowane dzienne spożycie żelaza wynosi 18 mg. W trakcie ciąży znacząco wzrasta ono do 27 mg na dobę. Po porodzie, jeśli kobieta karmi piersią, zapotrzebowanie na żelazo spada do 10 mg na dobę, ale tylko do momentu powrotu miesiączki. W tym okresie organizm kobiety nie potrzebuje już tak dużej ilości żelaza, ponieważ nie traci go w wyniku comiesięcznego krwawienia. Po drugie, ilość żelaza w pokarmie kobiecym jest stosunkowo niewielka. Z tych właśnie względów, o ile zapotrzebowanie w ciąży na żelazo jest dość wysokie, o tyle podczas laktacji jest relatywnie niskie.
Suplementacja żelaza w ciąży jest rekomendowana jedynie u określonej grupy pacjentek. Z uwagi jednak na częstość występowania niedoboru żelaza u kobiet, wiele przyszłych mam sięga po preparaty z żelazem. Warto wiedzieć, jak stosować żelazo w ciąży oraz z czym je łączyć, aby suplementacja była skuteczna i bezpieczna.
Zalecenia dotyczące suplementacji żelaza przez kobiety ciężarne. Jaki poziom żelaza jest niebezpieczny?
Przyjmowanie preparatów żelaza przez kobiety ciężarne jest w Polsce zalecane jedynie wybranym pacjentkom. Polskie Towarzystwo Ginekologów i Położników rekomenduje przyjmowanie żelaza w sytuacjach, w których doszło do jego niedoboru. Regularne wykonywanie morfologii i oznaczenie stężenia ferrytyny pomaga ocenić zawartość żelaza w organizmie oraz wykryć niedokrwistość z niedoboru żelaza. Suplementacja żelaza zalecana jest:
- kobietom ciężarnym do 16 tygodnia ciąży, u których stężenie hemoglobiny wynosi poniżej 11 g/dl i obniżony jest poziom ferrytyny. Ferrytyna jest białkiem, które magazynuje żelazo. Jego obniżone stężenie świadczy o niedostatecznym zapasie żelaza,
- kobietom ciężarnym po 16 tygodniu ciąży, jeśli poziom ferrytyny jest niższy niż 60 mcg/l.
Hemoglobina poniżej 11 g/dl stanowi sygnał o konieczności uzupełnienia żelaza. Nieleczona niedokrwistość z niedoboru żelaza może stopniowo pogłębiać się wraz z czasem trwania ciąży. Warto więc regularnie wykonywać badania krwi od początku ciąży (a najlepiej jeszcze przed zapłodnieniem), aby odpowiednio wcześnie wykryć i leczyć niedobór żelaza.
Ryzyko niedoboru żelaza w ciąży jest szczególnie wysokie u kobiet, które jeszcze przed zapłodnieniem zmagały się z niskim poziomem tego pierwiastka. Jeżeli bowiem jeszcze przed zajściem w ciąży zapasy żelaza były niewystarczające, niedobór ten najczęściej dodatkowo pogłębia się wraz z czasem trwania ciąży. Warto wiedzieć, że o ile zapotrzebowanie w ciąży, w I trymestrze na żelazo wzrasta jedynie o ok. 1 mg na dobę, o tyle w III trymestrze skok ten wynosi już 7,5 mg na dobę. Dobrze jest więc zwrócić uwagę na konieczność zadbania o odpowiedni poziom żelaza jeszcze przed zapłodnieniem, aby zgromadzić odpowiednie zapasy tego pierwiastka na czas ciąży.
Suplementacja żelaza w ciąży nie jest w Polsce rekomendowana wszystkim kobietom spodziewającym się dziecka. Wynika to bowiem z zagrożeń, które może nieść nadmiar żelaza w organizmie kobiety ciężarnej. Obserwuje się związek między zbyt wysokim poziomem żelaza a częstością występowania insulinooporności oraz cukrzycy ciążowej. Nadmiar żelaza może też przyczyniać się do pojawienia się komplikacji w okresie ciąży i okresie okołoporodowym. Wzrasta m.in. ryzyko porodu przedwczesnego. Nie można wykluczyć również wpływu nadmiaru żelaza na wystąpienie stanu przedrzucawkowego. Z tych powodów, nie zaleca się rutynowej suplementacji żelaza w ciąży. O witaminach i składnikach mineralnych, których przyjmowanie jest potrzebne w okresie ciąży, można przeczytać w artykule: Jakie witaminy w ciąży - odpowiednia suplementacja dla ciężarnych kobiet.
Konsekwencje niedoboru żelaza w okresie ciąży
Leczenie niedoboru żelaza w ciąży pomaga wyrównać poziom tego pierwiastka w organizmie kobiety oraz zgromadzić odpowiednie zapasy. Anemia w ciąży stwarza ryzyko niedostatecznego zaopatrywania komórek w tlen. W konsekwencji może dojść do niewystarczającego utlenowania narządów. Przy ciężkiej niedokrwistości w ciąży częściej obserwuje się przedwczesne oddzielanie łożyska. Anemia jest też czynnikiem ryzyka stanu przedrzucawkowego, wewnątrzmacicznego ograniczania wzrastania płodu, urodzenia dziecka z niską masą ciała, a także wewnątrzmacicznego obumarcia płodu.
Znaczny niedobór żelaza w okresie ciąży może też negatywnie wpływać na rozwój umysłowy dziecka. Obserwuje się związek między niskim poziomem żelaza u kobiet ciężarnych i opóźnionym rozwojem psychoruchowym dziecka. Potomstwo matek, które w ciąży zmagały się z anemią, jest też bardziej narażone na rozwój niedokrwistości w późniejszym życiu. Więcej informacji na temat przyczyn i objawów anemii można znaleźć w artykule: Anemia - objawy, przyczyny, leczenie. Podstawowe informacje o niedokrwistości u dorosłych, dzieci i kobiet ciężarnych.
Przyjmowanie żelaza w ciąży - jaki preparat z żelazem jest odpowiedni dla kobiet ciężarnych?
Dawkowanie żelaza w ciąży powinno być indywidualnie dostosowane do stopnia jego niedoboru. W leczeniu anemii istotne jest też znalezienie przyczyny tego zaburzenia oraz próba jej wyeliminowania. Przy łagodnej niedokrwistości najczęściej wystarczające jest wprowadzenie doustnych preparatów żelaza. Preparaty na anemię różnią się m.in. dawką żelaza i postacią. Lekiem z żelazem dostępnym bez recepty jest Ascofer. W 1 tabletce znajduje się 23,2 mg jonów żelaza. Przykładowe żelazo w suplementach diety to Actiferol Fe Forte (30 mg jonów żelaza w kapsułce), Biofer Folic (13,5 mg żelaza w tabletce) i SiderAL (14 mg żelaza w kapsułce). Wybrane witaminy dla kobiet w ciąży również mogą zawierać żelazo. Dotyczy to m.in. Pregna Plus i Prenatal Duo. Jeśli więc kobieta ciężarna ma rozpoznaną łagodną niedokrwistość z niedoboru żelaza i jednocześnie nie chce zażywać kolejnych tabletek, może wybrać zestaw witamin i minerałów, który zawiera cały kompleks potrzebnych jej składników łącznie z żelazem.
Wybierając preparat żelaza, warto zwrócić uwagę na zawartość jonów żelaza w zalecanej dawce. Korzystne są połączenia żelaza z witaminą C, kwasem foliowym lub innymi witaminami z grupy B. Nie zaleca się natomiast jednoczesnego przyjmowania żelaza z wapniem lub magnezem, ponieważ składniki te mogą ograniczać wchłanianie żelaza.
Przy większym niedoborze lekarz może zalecić lek z żelazem na receptę. Zawiera on zazwyczaj większą dawkę żelaza. Suplementacja żelaza powinna trwać przynajmniej kilka tygodni lub miesięcy. Czas leczenia jest uzależniony choćby od stopnia niedokrwistości i reakcji organizmu na wprowadzone leczenie. Ważne jest nie tylko wyrównanie poziomu żelaza, ale również zgromadzenie jego zapasów.
Jak przyjmować żelazo? Dieta w ciąży bogata w żelazo
Aby zoptymalizować wchłanianie żelaza w ciąży, zaleca się:
- przyjmować żelazo jednocześnie z witaminą C - kwas askorbinowy może zwiększać wchłanianie żelaza z przewodu pokarmowego. Jeśli więc wybrany preparat nie zawiera witaminy C, można popić tabletkę lub kapsułkę szklanką soku pomarańczowego,
- zażywać żelazo na czczo - preparaty zawierające żelazo najczęściej zaleca się przyjmować na czczo, 30-60 minut przed posiłkiem. Wpłynie to na lepszą przyswajalność żelaza,
- nie popijać żelaza herbatą, kawą, ani spożywać go jednocześnie z pokarmami bogatymi w błonnik - produkty te ograniczają wchłanianie żelaza. Więcej informacji o interakcjach żelaza z lekami i składnikami pożywienia znajduje się w artykule: Żelazo w tabletkach - skład, właściwości. Żelazo dla dzieci i dorosłych - przegląd aptecznych preparatów.
Żelazo a wchłanianie w diecie ciężarnych - żelazo może lepiej się przyswoić, a także być lepiej tolerowane przez organizm, jeśli przyjmowane jest częściej, ale w mniejszych dawkach. Warto wspomnieć, że nie wszyscy dobrze tolerują preparaty z żelazem. U części osób pojawiają się nudności, zaparcie, zgaga, bóle brzucha lub biegunka. Pomocne może być obniżenie dawki żelaza (za zgodą lekarza) i wydłużenie czasu suplementacji lub też przyjmowanie preparatu z żelazem nie na czczo, a po posiłku. Drugie rozwiązanie może jednak wiązać się ze zmniejszeniem jego przyswajalności i również wydłużeniem czasu leczenia. Czasami dobrym rozwiązaniem jest zmiana przyjmowanego preparatu na taki, który ma np. postać o przedłużonym uwalnianiu lub inny związek żelaza. Dobrze jest też wiedzieć, że w okresie suplementowania żelaza mogą pojawić się czarne, smoliste stolce oraz metaliczny posmak w ustach.
Oprócz stosowania leków lub suplementów należy też zwrócić uwagę na zawartość żelaza w diecie ciężarnych. Wskazane jest większe spożycie produktów zawierających żelazo. W mięsie i rybach obecne jest żelazo hemowe, które jest lepiej przyswajalne. W produktach pochodzenia roślinnego znajdziemy natomiast żelazo niehemowe, które jest 2-3 razy słabiej przyswajalne niż żelazo hemowe. Żelazo w żywności znajduje się np. w zielonolistnych warzywach, nasionach roślin strączkowych, suszonych owocach i pełnoziarnistym pieczywie.
Odpowiednia suplementacja i dieta bogata w żelazo pomagają uzupełnić niedobór tego pierwiastka w organizmie kobiety ciężarnej. Regularne badania krwi wykonywane już od początku ciąży (a najlepiej jeszcze przed zajściem w ciąży) umożliwiają wykrycie niedoboru żelaza i wprowadzenie leczenia. Efektywna terapia zapobiega natomiast niebezpiecznym skutkom anemii w ciąży. Obecnie dostępnych jest wiele wysokiej jakości preparatów z żelazem. Najczęściej są one wystarczające przy łagodnym niedoborze. Jeśli anemia ma większe nasilenie, zazwyczaj konieczne jest włączenie do terapii leków z żelazem na receptę.
Bibliografia:
- Zimmer M., Sieroszewski P., Oszukowski P., Huras H., Fuchs T., Pawłosek A., Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników dotyczące suplementacji u kobiet ciężarnych, Ginekologia i Perinatologia Praktyczna, 2020, tom 5, nr 4, 170-181.
- Georgieff M.K. Iron deficiency in pregnancy. Am J Obstet Gynecol. 2020 Oct;223(4):516-524. doi: 10.1016/j.ajog.2020.03.006. Epub 2020 Mar 14. PMID: 32184147; PMCID: PMC7492370.
- Jarosz M., Rychlik E., Stoś K., Charzewska J., Normy żywienia dla populacji Polski i ich zastosowanie, 2020.
- Sieroszewski P., Bomba-Opoń D., Cnota W. i inni. Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników dotyczące diagnostyki leczenia niedoboru żelaza oraz niedokrwistości z niedoboru żelaza. Ginekologia i Perinatologia Praktyczna 2022, tom 7, nr 4, 208-216.
