Zapalenie układu moczowego u dzieci - jak często się rozwija?
Zakażenie układu moczowego (ZUM) należy do jednych z najczęściej występujących infekcji bakteryjnych wieku dziecięcego. Szacuje się, że choroba ta dotyka ok. 10% populacji pediatrycznej. Co więcej, często dochodzi do jej nawrotu. Nawroty infekcji obserwuje się u 8-30% dzieci. W przypadku najmłodszych pacjentów objawy zakażenia dróg moczowych często są mało charakterystyczne. Problematyczne bywa też prawidłowe rozpoznanie choroby. W procesie diagnostyki wykonuje się badanie moczu, do którego przeprowadzenia wymagana jest odpowiednio pobrana próbka moczu.
Zakażenie układu moczowego może dotyczyć górnych lub dolnych dróg moczowych. O zakażeniu górnego układu moczowego mówimy, gdy stan zapalny rozwija się w obrębie nerek. Częściej jednak występuje zapalenie dolnych dróg moczowych, które może obejmować pęcherz moczowy i cewkę moczową.
Rozwijające się u dzieci zapalenie pęcherza moczowego leczone jest przy pomocy antybiotyków. Bez recepty dostępne są różnorodne preparaty na zapalenie pęcherza, jednak o możliwości ich stosowania u małych pacjentów będzie mowa w dalszej części artykułu.
Przyczyny zapalenia pęcherza moczowego u dzieci
Infekcje dróg moczowych (ZUM) u dzieci i dorosłych wywoływane są przez bakterie. Za bakteryjne zapalenie pęcherza najczęściej odpowiedzialne są patogeny Escherichia coli. To właśnie one wywołują zdecydowaną większość infekcji (85-90%). U dzieci z nawracającą infekcją czy też wadami wrodzonymi układu moczowego, które zwiększają ryzyko ZUM, obserwuje się częstszy niż u reszty populacji udział innych bakterii w rozwoju choroby. Mogą być to bakterie Pseudomonas spp., Enterococcus spp., Klebsiella spp. czy też Proteus spp. Bakterie z gatunku Enterococcus są stosunkowo częstą przyczyną stanu zapalnego pęcherza u dzieci cewnikowanych. Do rozwoju zakażenia może też dojść drogą krwiopochodną, jednak zdarza się to bardzo rzadko i dotyczy głównie noworodków oraz pacjentów z zaburzeniami odporności.
Bakterie Escherichia coli, które są najczęstszym patogenem wywołującym ZUM, to pałeczki okrężnicy naturalnie bytujące w jelicie grubym człowieka. Zakażenie układu moczowego może więc rozwinąć się w wyniku przemieszczenia się tych bakterii z okolicy odbytu w kierunki cewki moczowej. Ryzyko to jest wyższe szczególnie u dziewczynek, u których cewka i odbyt znajdują się w dość bliskiej odległości. Większe ryzyko zakażenia układu moczowego dziecka pojawia się też przy jednoczesnym występowaniu zaparcia, wad anatomicznych układu moczowego oraz przy zaburzeniach mikcji.
Najczęstsze objawy zapalenia pęcherza u dziecka
Jak zostało wspomniane, u dzieci zapalenie pęcherza ma często mało charakterystyczny przebieg. Im młodszy jest pacjent tym trudniej może być prawidłowo rozpoznać tą chorobę. Objawy zapalenia pęcherza to:
- gorączka - może być to jedyny objaw pojawiający się w przebiegu zapalenia pęcherza u dzieci do 2 roku życia,
- rozdrażnienie, płacz podczas oddawania moczu,
- spadek apetytu, słaby przyrost masy ciała,
- widoczna zmiana barwy, zapachu i przejrzystości moczu,
- nudności,
- bóle brzucha.
U kilkuletnich dzieci obserwuje się też częste oddawanie moczu. Rodzice często zgłaszają, że dziecko często sika i często ma potrzebę skorzystania z toalety. Dzieci, które potrafią już rozpoznawać i nazywać odczuwane dolegliwości, mogą skarżyć się też na pieczenie lub ból podczas oddawania moczu. U starszych dzieci wystąpienie zapalenia pęcherza może mieć podobny przebieg jak u osób dorosłych. Może pojawić się częste parcie na mocz i uczucie niepełnego opróżnienia pęcherza. Więcej informacji o zapaleniu cewki moczowej i pęcherza u dorosłych można znaleźć w artykule: Zapalenie pęcherza i cewki moczowej - przyczyny, objawy, leczenie, domowe sposoby na przeziębiony pęcherz.
Rozpoznanie zapalenia pęcherza u dzieci - jak prawidłowo pobrać mocz do badania?
Infekcje dróg moczowych (ZUM) u dzieci rozpoznaje się na podstawie badania fizykalnego i badania moczu. Badanie fizykalne polega na dokładnym przyjrzeniu się i ocenie zewnętrznych narządów płciowych. Lekarz bada też brzuch. Standardowo zaleca się wykonanie badania ogólnego moczu i posiewu moczu. Aby wyniki badania moczu były wiarygodne, kluczowe jest prawidłowe pobranie próbki. Aby to zrobić należy:
- dokładnie umyć okolice narządów moczowo-płciowych i krocza,
- pobrać mocz do jałowego pojemnika ze środkowego strumienia - mocz powinien być pobrany do jałowego pojemnika, który należy wyjąć z opakowania ochronnego bezpośrednio przed pobraniem próbki. Taki pojemnik nie wymaga żadnego wyparzania ani mycia,
- w możliwie krótkim czasie po pobraniu próbki dostarczyć ją do laboratorium.
Jeśli zlecone jest jedynie badanie ogólne moczu, nie ma potrzeby przesadnego dbania o jałowość podczas pobierania próbki. Można do tego badania użyć też zwykłego, niejałowego pojemnika. Jeżeli jednak zlecony jest posiew, warto jak najbardziej starać się unikać dodatkowego zanieczyszczenia moczu. Do przeprowadzenia takiego badania nie nadaje się mocz pobrany przy użyciu woreczków, ponieważ w takiej próbce zawsze będzie znaczna ilość bakterii. Pobranie moczu ze środkowego strumienia bezpośrednio do jałowego pojemnika może być sporym wyzwaniem u najmłodszych dzieci. Warto próbować i szukać sposobu, który umożliwi prawidłowe pobranie próbki moczu. Czasami, u dzieci u których nie sposób pobrać moczu, zalecone jest cewnikowanie.
Co podać na zapalenie pęcherza u dziecka?
Za rozwój zapalenia pęcherza u dzieci odpowiadają bakterie, dlatego w terapii wykorzystuje się antybiotyki. Zakażenie układu moczowego u dzieci poniżej 3 miesiąca życia wymaga hospitalizacji. U starszych maluchów, których ogólny stan zdrowia jest dobry, może nie być ona konieczna. Najmłodszym pacjentom lek podaje się dożylnie, a u starszych, które współpracują można stosować lek doustnie. Dostępne są różne antybiotyki wykorzystywane w leczeniu ZUM, a o wyborze konkretnego z nich decyduje lekarz.
U osób dorosłych, przy objawach zapalenia pęcherza często stosowana jest furagina, którą obecnie można zakupić też bez recepty. Furagina może być co prawda podawana też dzieciom i dopuszczona jest do stosowania powyżej 3 miesiąca życia, jednak o podaniu jej małemu pacjentowi powinien zadecydować wyłącznie lekarz. Tabletki z furaginą, które dostępne są bez recepty przeznaczone są dla nastolatków i osób dorosłych. Jeśli lekarz zaleci furaginę małym dzieciom, może przepisać syrop z tą substancją, który dostępny jest jedynie na podstawie recepty.
Zakażenie dróg moczowych u dzieci wymaga wprowadzenia leczenia. Zauważając więc objawy stanu zapalnego pęcherza, warto jak najszybciej udać się do lekarza, który zaleci odpowiednie leki. Nie należy na własną rękę próbować leczyć dziecka żurawiną lub korzystać z domowych sposobów na zapalenie pęcherza. Żurawina może skutecznie zapobiegać nawrotom, ale nie wyleczy ona już toczącej się infekcji. Niektóre domowe sposoby mogą być pomocne, ale pełnią one jedynie rolę wspomagającą i nie powinny zastępować leczenia rekomendowanego przez lekarza.
Jak uniknąć infekcji dróg moczowych u dzieci?
Profilaktyka zapalenia pęcherza polega na:
- regularnym dbaniu o higienę i odpowiednim kierunku podmywania się - od przodu do tyłu, aby zapobiegać przedostawaniu się bakterii z okolic odbytu w pobliże cewki moczowej,
- zapobieganiu zaparciu, które zwiększa ryzyko zakażenia dróg moczowych - o tym jak zapobiegać i leczyć ewentualny problem z wypróżnianiem można przeczytać w artykule: Zaparcia u dzieci i niemowląt - przyczyny, objawy, leczenie. jak dieta pomaga na zatwardzenie u dzieci?,
- dbaniu o regularne nawadnianie organizmu - częste oddawanie moczu nie powinno skłaniać do ograniczenia płynów. Przyjmowanie ich w odpowiedniej ilości wspomaga proces leczenia,
- edukacja dzieci w zakresie prawidłowego oddawania moczu - nie należy wstrzymywać zbyt długo moczu. Zaraz po pojawieniu się uczucia parcia na pęcherz warto udać się do toalety. W przypadku nastolatków, którzy rozpoczęli już współżycie, zalecane jest oddawanie moczu po stosunku.
Dziecko często sika - czy zakażenie układu moczowego to jedyna możliwa przyczyna?
Rodzice zauważając, że dziecko często sika, zazwyczaj podejrzewają zapalenie pęcherza. Rzeczywiście, może być to objaw zakażenia układu moczowego, jednak nie jest to jedyna możliwa przyczyna. Co zrobić gdy dziecko często sika? Na pewno warto udać się do lekarza i nie wprowadzać samodzielnie żadnego leczenia. Lekarz zbada dziecko i w oparciu o wywiad, zleci odpowiednie badania. Częste oddawanie moczu może mieć wiele przyczyn, wśród których wymienić można cukrzycę, przewlekłe choroby układu moczowego, a także problemy natury psychicznej. Przyczyn może być wiele, dlatego bez diagnostyki trudno jest znaleźć źródło problemu.
Zapalenie pęcherza moczowego u dzieci najczęściej przebiega w sposób niepowikłany. Infekcję można szybko i skutecznie wyleczyć po wprowadzeniu odpowiednich leków przeciwbakteryjnych. W przypadku małych dzieci z zapaleniem układu moczowego zachodzi wyższe ryzyko przedostania się bakterii do krwioobiegu i wywołania zakażenia uogólnionego, które może prowadzić do groźnych powikłań. Aby im zapobiegać, konieczne jest udanie się z dzieckiem, u którego podejrzewamy zapalenie pęcherza, do lekarza. Dotyczy to również tych sytuacji, w których dziecko gorączkuje, ale jednocześnie nie obserwuje się żadnych innych objawów infekcji. Szybkie wprowadzenie skutecznego leczenia ogranicza ryzyko wystąpienia powikłań ZUM.
Bibliografia:
- Zalecenia Polskiego Towarzystwa Nefrologii Dziecięcej (PTNFD) dotyczące postępowania z dzieckiem z zakażeniem układu moczowego pod redakcją prof. dr hab. med. Anny Wasilewskiej 2021.
- Tkaczyk M. Zakażenia układu moczowego u dzieci w POZ - zastosowanie antybiotyków i chemioterapeutyków. Pediatria po Dyplomie, 2018, 01.
- Kupilas A. Zakażenia układu moczowego. Przegląd Urologiczny, 2006, 4, 38.
- Kaufman J., Temple-Smith M., Sanci L. Urinary tract infections in children: an overview of diagnosis and management. BMJ Paediatr Open. 2019 Sep 24;3(1):e000487. doi: 10.1136/bmjpo-2019-000487. PMID: 31646191; PMCID: PMC6782125.
- Barola S., Grossman O.K., Abdelhalim A. Urinary Tract Infections In Children. [Updated 2024 Jan 11]. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025 Jan-. Available from: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK599548/
