Bóle wzrostowe u dzieci - w jakim wieku występują?
Bóle wzrostowe to jedna z najczęstszych przyczyn nawracających bólów mięśniowo-szkieletowych u dzieci. Zazwyczaj występują one u dzieci w wieku 4-12 lat. W większości przypadków, pierwsze epizody bólu wzrostowego pojawiają się między 3 a 6 rokiem życia. Wraz z upływem kolejnych lat, ich częstotliwość maleje. Choć wiek występowania bólów wzrostowych zazwyczaj mieści się w zakresie 4-12 lat, problem ten dotyczy też nastolatków. W okresie nastoletnim, bóle pojawiają się już jednak rzadziej niż w okresie przedszkolnym i wczesnoszkolnym. Częstość występowania bólu szacuje się na 3-37% dzieci w wieku 4-6 lat i 10-20% dzieci szkolnych. Uciążliwe bóle wzrostowe występują z podobną częstotliwością u dziewczynek, jak i u chłopców.
Przyczyny bólów wzrostowych u dzieci
Nie wiemy dokładnie, co powoduje bóle wzrostowe u dzieci. Jest na ten temat kilka teorii. Jedna z nich zakłada zmęczenie układu ruchu wywołane intensywną aktywnością fizyczną. Częściej bowiem obserwuje się dolegliwości bólowe po dniu pełnym ruchu. Inna teoria mówi o intensywnym wzrastaniu kości w porze nocnej. Nie ma ona jednak naukowego pokrycia. Jeszcze inna teoria dotyczy obniżonego progu bólu u dzieci, u których występują bóle wzrostowe. Przy pomocy dolorymetru (urządzenia służącego do pomiaru natężenia bólu) wykazano niższy próg bólowy u dzieci doświadczających tych dolegliwości.
Bóle wzrostowe charakterystyczne dla wieku 4-12 lat wiązane są czasami z niedoborem witaminy D. Pod uwagę brane są również predyspozycje genetyczne. Wzrostowe bóle kończyn dolnych częściej pojawiają się u dzieci, u których w rodzinie już ktoś ich doświadczył. Możliwe, że na ich wystąpienie wpływają też czynniki emocjonalne. Podsumowując, nie wiemy jakie są przyczyny bólów wzrostowych. Żadna z wymienionych teorii nie ma rzetelnych podstaw naukowych.
Jak rozpoznać bóle wzrostowe?
Bóle wzrostowe dzieci mają pewne charakterystyczne cechy:
- dotyczą kończyn dolnych - typowe są bóle wzrostowe nóg, a nie rąk. Dolegliwości bólowe są zazwyczaj odczuwane w obrębie łydki, dołu podkolanowego czy też uda. Istotne jest, że nie obejmują one okolic stawów,
- są obustronne - u większości dzieci bóle dotyczą obu kończyn,
- pojawiają się o określonej porze - objawy bólów wzrostowych zazwyczaj występują późnym popołudniem, wieczorem i w nocy. Czasami są na tyle silne że wybudzają dzieci ze snu. Rano ustępują,
- nie utrudniają poruszania się - nawet jeśli ból jest silny, nie uniemożliwia przemieszczania się.
Dolegliwości te charakteryzują się nagłym początkiem. Ból jest głęboki, czasami opisywany jako skurczowy. U niektórych dzieci jest on na tyle silny, że wywołuje płacz. Może występować codziennie lub raz na kilka dni. Ulega nasileniu pod wpływem intensywnej aktywności fizycznej w ciągu dnia. Ważne jest również to, że w miejscu bólu nie obserwuje się zaczerwienienia skóry ani jej obrzęku. Dotykanie również nie nasila bólu.
Towarzyszące bólom wzrostowym objawy to bóle brzucha lub głowy, które pojawiają się nie wszystkich, a jedynie u ok. 30% pacjentów.
Diagnoza bólu wzrostowego
Jak rozpoznać bóle wzrostowe? Jak diagnozuje się ten zespół bólowy? Diagnoza bólu wzrostowego w dużej mierze opiera się na wykluczeniu organicznych przyczyn dolegliwości bólowych. Przeprowadzony powinien być szczegółowy wywiad z pacjentem i/lub jego opiekunem. Istotne jest wskazanie charakterystycznych cech bólu wzrostowego, takich jak jego lokalizacja, pora pojawiania się czy też charakter bólu. Ważne jest też wykonanie podstawowych badań laboratoryjnych. W tym przypadku wyniki powinny być prawidłowe. Oprócz pełnej morfologii krwi często zalecane jest też badanie CRP. Istotne jest także wykluczenie niedokrwistości.
Czasami wykonywane są również dodatkowe badania, które pozwalają wykluczyć inne możliwe przyczyny pojawiającego się bólu. Rozpoznanie bólu wzrostowego nie wydaje się być trudne, choć na pewno wymaga wykluczenia poważnych chorób, które również mogą powodować odczuwane przez pacjenta objawy.
Uciążliwe bóle wzrostowe - co powinno niepokoić?
Bóle wzrostowe to łagodna przypadłość, która stopniowo ustępuje z wiekiem. Są jednak pewne sygnały ostrzegawcze, które powinny wzbudzić niepokój i sugerują inną przyczynę. Zaliczamy do nich:
- ból jednostronny, umiejscowiony w konkretnym miejscu,
- objawy utrzymujące się w ciągu dnia - przy typowych bólach wzrostowych dolegliwości bólowe pojawiają się w porze wieczornej i nocnej, a nad ranem ustępują. Jeśli więc ból daje o sobie znać po przebudzeniu dziecka i/lub utrzymuje się w ciągu dnia, koniecznie należy zgłosić się do lekarza,
- towarzyszące bólom wzrostowym objawy, takie jak opuchlizna, zaczerwienienie bolącego miejsca,
- ograniczenie ruchomości - jeśli dziecko zaczyna utykać, bieganie lub chodzenie sprawia mu problem, opiekun obserwuje unikanie ruchu przed dziecko, wskazana jest pilna konsultacja lekarska,
- tkliwość miejsca bólu - wzrostowe bóle kończyn nie nasilają się pod wpływem dotykania. Niepokoić powinna więc tkliwość miejsca bólu lub jego nasilanie się pod wpływem ruchu,
- ból stawu - dolegliwości bólowe przy bólach wzrostowych nie obejmują stawów. Jeśli dziecko skarży się na ból w okolicy stawów, wskazane jest poszukiwanie innej przyczyny bólu,
- zaburzenia wzrostu, spadek masy ciała,
- jednoczesne występowanie innych objawów, takich jak np. gorączka, silne osłabienie.
Jeśli występuje choć jedna z tych cech, konieczna jest konsultacja z lekarzem i poszukiwanie innych możliwych przyczyn bólu.
Jak łagodzić bóle wzrostowe u dzieci?
Jak pomóc dziecku zmagającemu się z bólami wzrostowymi? Co pomoże złagodzić odczuwane dolegliwości? Wzrostowe bóle kończyn mają tendencję do samoograniczania się. Mimo to, często są powodem niepokoju rodziców. Chcieliby oni ulżyć swoim pociechom i zmniejszyć pojawiający się ból oraz dyskomfort. Warto delikatnie masować bolące kończyny. Masaż często przynosi dzieciom ulgę. Zaleca się też sięgnięcie po maść rozgrzewającą lub kompresy żelowe. Maść rozgrzewająca może dobrze sprawdzić się w połączeniu z masażem. W przypadku dzieci koniecznie należy zwracać uwagę na ograniczenia wiekowe co do stosowania wybranego preparatu. Nie wszystkie maści rozgrzewające mogą być bezpiecznie aplikowane u dzieci. Przykładowym preparatem zalecanym osobom powyżej 7 roku życia jest maść NeoCapsiderm. Powyżej 5 roku życia można też zastosować Perskindol Active Classic Gel. Większość maści rozgrzewających zalecana jest dopiero po 12 roku życia.
Oprócz maści rozgrzewających można sięgnąć też po plastry rozgrzewające. U dzieci mających powyżej 6 lat można zastosować plaster Prel Red. Pełny efekt rozgrzania pojawia się po ok. 15 minutach. Plaster nakleja się na oczyszczoną i osuszoną skórę. W razie potrzeby można go uciąć. Należy też pamiętać, aby ani maści, ani plastrów rozgrzewających nie stosować na skórę w miejscu rany lub podrażnienia.
Terapia ciepłem może mieć też postać okładów przykładanych do kończyn. Można posłużyć się gotowymi kompresami żelowymi, które należy ogrzać zgodnie z zaleceniami producenta (niektóre produkty można podgrzewać w mikrofalówce lub umieścić w gorącej wodzie). Można użyć też termoforu, uważając jednak aby dziecko nie uległo przypadkowemu poparzeniu.
Domowym sposobem jest przykładanie do skóry mocno ciepłych ręczników, po ogrzaniu ich w gorącej wodzie lub na grzejniku. Można spróbować też moczyć kończyny w ciepłej wodzie.
Leczenie objawów bólów wzrostowych polega również na stosowaniu leków przeciwbólowych. Jeśli bóle są łagodne, w pierwszej kolejności warto zastosować maść lub żel na ból. Miejscowe leki z naproksenem można aplikować już u dzieci mających powyżej 3 lat. Przykładowe preparaty to Naproxen EMO i Naproxen Hasco.
Dostępne są też leki przeciwbólowe dla dzieci, które pomagają uśmierzyć dolegliwości bólowe. U pacjentów pediatrycznych najbezpieczniejszymi substancjami przeciwbólowymi są paracetamol i ibuprofen. U małych dzieci można podać je w postaci syropu. Dla starszych, które radzą sobie z przełykaniem stałych postaci leku, dostępne są też tabletki i kapsułki. Można wybrać także granulat (np. Apap Junior), który nie wymaga popijania. Dawkę syropu należy dostosować do masy ciała dziecka.
Bóle wzrostowe, wbrew nazwie, nie mają związku z procesem wzrastania organizmu. Ich przyczyna nie jest w pełni poznana. Pewnym jest jednak, że bóle wzrostowe dotyczą wielu dzieci i na szczęście nie są groźne. Ustępują stopniowo w miarę upływu kolejnych lat życia. W celu zapobiegania ich wystąpieniu zaleca się zwrócenie uwagi na odpowiednie spożycie takich składników jak witamina D, wapń i żelazo.
Bibliografia:
- Lehman P.J, Carl R.L. Growing Pains. Sports Health. 2017 Mar-Apr;9(2):132-138. doi: 10.1177/1941738117692533.
- Pavone V., Vescio A., Valenti F., et al. Growing pains: What do we know about etiology? A systematic review. World J Orthop. 2019 Apr 18;10(4):192-205. doi: 10.5312/wjo.v10.i4.192.
- Misztal M. Ból wzrostowy kończyn u dzieci. Pragmatyczne zasady postępowania dla pediatrów i lekarzy rodzinnych. Medycyna Praktyczna, 2021, https://www.mp.pl/pediatria/artykuly-wytyczne/artykuly-przegladowe/271110,bol-wzrostowy-konczyn-u-dzieci.
- Khuntdar B.K., Mondal S., Naik S., Mohanta M.P. Prevalence of growing pains in a general paediatric OPD: A descriptive, observational and cross‑sectional study. J Family Med Prim Care 2023;12:117-22.
