Niedokrwistość u dzieci - jak często występuje?
Niedokrwistość z niedoboru żelaza wśród populacji dziecięcej występuje często. Z szacunków Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) z roku 2019 wynika, że problem niedokrwistości mógł dotyczyć 269 milionów dzieci w wieku między 6 miesiącem a 5 rokiem życia. W skali Polski problem ten nie ma aż takiego nasilenia, choć nadal jest częsty i niepokojący. Rozpoznanie anemii u dzieci jest kluczowe dla wprowadzenia odpowiedniego leczenia. Brak terapii może skutkować zaburzeniem rozwoju fizycznego i psychicznego, w tym również nieodwracalnymi zmianami, trwale obniżającymi jakość życia. Prawidłowo dobrane leki na anemię pozwalają uzupełnić niedobór żelaza i zgromadzić wystarczające zapasy tego pierwiastka.
Niedokrwistość z niedoboru żelaza u dziecka wiąże się z obniżeniem poziomu erytrocytów i hemoglobiny. W efekcie, tkanki i narządy mogą nie otrzymywać odpowiedniej ilości tlenu, który transportowany jest głównie dzięki hemoglobinie. W konsekwencji, pojawiają się różnorodne objawy niedokrwistości, związane ze spadkiem wydolności psychofizycznej.
Przyczyny niedokrwistości u dzieci
Wywołujące anemię u dziecka przyczyny są zróżnicowane. w pierwszych miesiącach po urodzeniu, noworodek i niemowlak czerpie żelazo z zapasów zgromadzonych w okresie ciąży. O ile więc mama będąca w ciąży miała prawidłowy poziom żelaza i dostarczy dziecku odpowiednią ilość tego minerału, o tyle kobiety z niedoborem żelaza nie przekażą maluchom wystarczającej jego ilości. A warto podkreślić, że anemia w ciąży to powszechny problem, który nierzadko ma swój początek jeszcze przez zapłodnieniem. U kobiet z niedoborem żelaza przed ciążą, anemia zazwyczaj nasila się w okresie ciąży (jeśli nie zostanie wprowadzone leczenie).
Najczęstszą przyczyną anemii u dzieci jest niedostateczna podaż żelaza. Na niedokrwistość narażone są w większym stopniu nie tylko maluchy, których mamy w okresie ciąży zmagały się z anemią, ale także wcześniaki (mogą nie zdążyć zgromadzić wystarczających zapasów żelaza) i dzieci z ciąży mnogiej. Inne możliwe przyczyny występowania niedoboru żelaza u dzieci to:
- długie karmienie piersią bez rozszerzania diety dziecka o inne produkty,
- zbyt wczesne podawanie dziecku mleka krowiego w dużej ilości - nie zaleca się podawania niemowlakom w pierwszym roku życia nieprzetworzonego mleka krowiego,
- diety eliminacyjne u dzieci - wprowadzanie dzieciom ograniczeń w diecie (np. diety wegetariańskiej) bez uważanego zadbania o dostarczanie wszystkich niezbędnych im składników odżywczych,
- zwiększone zapotrzebowanie na żelazo w okresie intensywnego wzrostu, np. w okresie niemowlęcym lub nastoletnim,
- nawracające infekcje dróg oddechowych,
- choroby przewlekłe skutkujące zaburzeniem wchłaniania żelaza z przewodu pokarmowego, np. celiakia, choroby zapalne jelit,
- utrata krwi - zarówno nagła i znacząca utrata krwi, jak i przewlekły jej ubytek (np. wskutek nawracających krwawień z nosa lub menstruacji) może prowadzić do rozwoju anemii.
Objawy anemii u dzieci
Objawy niedoboru żelaza i związanej z nim anemii zależą głównie od stopnia niedoboru i czasu jego trwania. Jeśli niedobór jest niewielki, objawy mogą w ogóle nie występować lub mieć tak małe nasilenie, że można je przeoczyć. Zazwyczaj anemia rozwija się stopniowo. Objawy niedokrwistości u dzieci to:
- osłabienie,
- spadek energii i chęci do zabawy,
- trudności ze skupieniem uwagi i zapamiętywaniem - może to skutkować problemami z nauką,
- bóle i zawroty głowy,
- zwiększona drażliwość,
- spadek apetytu,
- zwiększona łamliwość włosów i paznokci,
- zajady, wygładzona powierzchnia języka.
Utrzymujący się niski poziom żelaza u małych dzieci może prowadzić także do zaburzeń wzrostu i zbyt niskiego przyrostu masy ciała. Przy dużym niedoborze żelaza wystąpić też może spaczone łaknienie - dziecko ma ochotę zjeść kredę, papier lub inne produkty niespożywcze. Niedobór żelaza wpływa też na odporność. U dzieci z niedostateczną ilością żelaza częściej obserwuje się rozwój różnego rodzaju infekcji, w tym również infekcji dróg oddechowych.
Rozpoznanie niedokrwistości z niedoboru żelaza - jakie badania wykonać?
Nie wszystkie rodzaje anemii są spowodowane niedoborem żelaza. Choć niedostateczna ilość żelaza to w praktyce najczęstsza przyczyna niedokrwistości, wystąpić mogą też inne rodzaj anemii. Przyczynom i rodzajom anemii poświęcony został wpis: Anemia - objawy, przyczyny, leczenie. Podstawowe informacje o niedokrwistości u dorosłych, dzieci i kobiet ciężarnych.
Diagnozowanie anemii u dziecka wymaga zebrania szczegółowego wywiadu, przeprowadzenia badania fizykalnego oraz wykonania innych badań. Istotne znaczenie ma morfologia krwi z analizą erytrocytów. Sprawdzany jest poziom żelaza, hemoglobiny i ferrytyny. W zależności od zgłaszanych objawów oraz stanu zdrowia dziecka, lekarz może zlecić również dodatkowe badania, które pomogą w postawieniu prawidłowej diagnozy.
Leczenie anemii u dzieci
Leczenie niedokrwistości u dzieci najczęściej polega na podawaniu doustnych preparatów z żelazem. Ważne jest również znalezienie przyczyny anemii i jeśli jest to możliwe - wyeliminowanie jej. Warto przeanalizować zawartość żelaza w spożywanych posiłkach. W przypadku niedoboru żelaza spowodowanego chorobą podstawową, bardzo ważne jest jej kontrolowanie. Dostępne są różne preparaty żelaza podawane dzieciom z anemią. W zależności od stopnia niedoboru, stosowane dawki żelaza mieszczą się zazwyczaj w zakresie 4-6 mg/kg masy ciała/dobę. Dla lepszej tolerancji, podawane są one w kilku dawkach podzielonych. Przy większym niedoborze, zalecane dawki mogą być wyższe.
U dzieci z rozpoznanym niedoborem żelaza zastosowanie znajdują różne preparaty. W zależności m. in. od stopnia nasilenia dolegliwości i tolerancji organizmu dziecka, lekarz może zalecić lek na receptę lub preparat bez recepty. Dla dzieci w wieku noworodkowym i niemowlęcym wygodne w podaniu i odmierzaniu potrzebnej dawki są płynne preparaty, np. Innofer Baby. Jest to żywność specjalnego przeznaczenia medycznego, która powinna być stosowana pod kontrolą lekarza. Ma neutralny smak i dołączoną do opakowania strzykawkę. Zawiesina ta jest pozbawiona glutenu, laktozy i białek mleka krowiego. Niemowlętom można podać też Actiferol w kroplach lub saszetkach. Dla dzieci powyżej 3 roku życia odpowiedni będzie również tonik Floradix.
U starszych dzieci można stosować także stałe postaci, takie jak tabletki lub kapsułki. Lek Ascofer przeznaczony jest dla dzieci powyżej 3 roku życia, które nie mają problemu z przełykaniem tabletek. Więcej o preparatach z żelazem można przeczytać w artykule: Żelazo w tabletkach - skład, właściwości. Żelazo dla dzieci i dorosłych - przegląd aptecznych preparatów.
Jak długo trwa leczenie anemii u niemowlaka lub starszego dziecko? Jest to zależne od ciężkości anemii, intensywności leczenia, a także odpowiedzi organizmu na stosowany lek. Leczenie najczęściej trwa kilka tygodni lub miesięcy. Początkowym celem jest uzyskanie określonych wartości w badaniach laboratoryjnych, a kolejnym - zgromadzenie odpowiednich zapasów żelaza.
Preparaty żelaza należy przyjmować regularnie, zgodnie z zaleceniami lekarza. Wskazane jest stosowanie żelaza na czczo ze względu na jego najlepsze wchłanianie. Jeśli jednak pojawiają się działania niepożądane, takie jak nudności, wzdęcia czy też zaparcia, można przyjmować żelazo po posiłku. Być może pomoże to ograniczyć te nieprzyjemne dolegliwości. Wiele osób nie toleruje najlepiej preparatów z żelazem. Czasem pomocna jest zmiana preparatu na inny, w którego składzie obecna jest odmienna sól żelaza. Podczas leczenia warto mieć na uwadze, że mogą wystąpić stolce o ciemnym zabarwieniu.
Co jeść przy anemii? Jakie produkty na anemię włączyć do diety dziecka?
Co jeść przy niskim poziomie żelaza? Dieta dziecka z anemią powinna być bogata w produkty zawierające ten składnik. Pokarmy ze znaczną zawartością żelaza to:
- wątróbka - szczególnie wątróbka gęsia i wątróbka wieprzowa, choć wątróbka drobiowa też ma sporo żelaza,
- mięso wołowe, wieprzowe,
- kakao,
- pestki dyni,
- czerwona soczewica,
- nasiona sezamu,
- pistacje,
- natka pietruszki,
- biała fasola,
- suszone morele,
- kasza jaglana,
- kasza gryczana.
W leczeniu niedokrwistości z niedoboru żelaza u dzieci najczęściej wystarczające są preparaty doustne. Podając dziecku wybrany produkt warto obserwować reakcję organizmu i jego tolerancję. Stosując żelazo pamiętajmy o tym, aby nie podawać go jednocześnie z magnezem, wapniem i innymi preparatami bogatymi w minerały. Nie zaleca się też zażywania żelaza z posiłkiem bogatym w błonnik. Korzystne może być jednak połączenie żelaza z witaminą C. Witamina C może bowiem zwiększać wchłanianie żelaza z przewodu pokarmowego. Leczenie anemii najczęściej trwa kilka tygodni lub miesięcy, aż do wyrównania poziomu żelaza i zgromadzenia odpowiednich zapasów.
Bibliografia:
- Martinez-Torres V., Torres N., Davis J.A., Corrales-Medina F.F. Anemia and Associated Risk Factors in Pediatric Patients. Pediatric Health Med Ther. 2023 Sep 4;14:267-280. doi: 10.2147/PHMT.S389105.
- Gallagher P.G. Anemia in the pediatric patient. Blood. 2022 Aug 11;140(6):571-593. doi: 10.1182/blood.2020006479.
- Karakulska-Prystupiuk E. Niedokrwistość z niedoboru żelaza - postępowanie w praktyce lekarza rodzinnego. Lekarz POZ 2019, 1, 49-55.
- Pleskaczyńska A., Dobrzańska A. Profilaktyka niedoboru żelaza u dzieci - standard postępowania. Standardy Medyczne/Pediatra 2011, 8, 205-211.
